ВАҚФ —хайри ҷория, савоби бардавом

Вақф — ҳифз ва нигоҳ доштани асли мол ва равона кардани манфиат ё даромади он ба корҳои хайр барои ризои Худо мебошад. «Асли мол» дороиест, ки худи он ҳифз шуда, аз манфиаташ истифода бурдан мумкин аст, ба монанди хона, дукон, замин, боғ. Одатан, моли Вақфшуда фурӯхта, ҳадя, гарав ё ба мерос гузошта намешавад.

Вақф пеш аз ҳама бар гуфтаҳои Паёмбар ﷺ, амали саҳобагон ва пазируфта шудани он аз ҷониби донишмандон асос меёбад. Дар Қуръон калимаи «Вақф» ба ин маъно мустақиман зикр нашудааст, аммо оятҳои зиёде мардумро ба инфоқ, садақа, корҳои хайр ва сарф кардани мол дар роҳи Худо ташвиқ мекунанд. Аз ҳамин рӯ, Қуръон заминаи умумӣ ва шаръии Вақфро фароҳам месозад.

Вақфи доимӣ барои ҳамеша таъсис дода мешавад: асли мол ҳифз шуда, манфиати он пайваста ба корҳои хайр равона мегардад. Вақфи муваққатӣ барои муҳлати муайян таъсис дода мешавад; пас аз анҷоми муҳлат, мол тибқи шартҳои Вақфкунанда ба соҳибаш ё шахси муайяншуда баргардонида мешавад.

Дар Садақа худи мол ё маблағ ба шахси дигар дода мешавад ва метавонад фавран истифода ё сарф гардад. Дар Вақф бошад, асли мол ҳифз шуда, манфиат ё даромади он ба корҳои хайр равона мегардад. Аз ин рӯ, Вақф яке аз намунаҳои маъруфи Садақаи Ҷория — хайри бардавом — ба ҳисоб меравад.

Дороие, ки асли он ҳифз шуда, аз он манфиат гирифтан мумкин бошад, метавонад Вақф карда шавад: хона, дукон, замин, боғ, чоҳ ва дигар дороиҳои манфиатовар. Моли Вақфшаванда бояд муайян, қонунан дар ихтиёри Вақфкунанда ва барои истифодаи шаръӣ муносиб бошад.

Манфиат ва даромади Вақф метавонад ба корҳои хайр, аз ҷумла маориф, тандурустӣ, таъмини об, дастгирии ниёзмандон ва хешовандон равона карда шавад. Ҳадафи Вақф набояд ба гуноҳ ё кори мамнуъ вобаста бошад. Шартҳои Вақфкунанда низ, то ҷое ки ба шариат мухолиф набошанд, риоя карда мешаванд.

Асли машрӯъияти Вақф дар миёни донишмандон пазируфта шудааст. Аммо дар баъзе масъалаҳои ҷузъӣ — намуди мол, тарзи идоракунӣ ва баъзе шаклҳои Вақф — байни мазҳабҳо ихтилофи назар вуҷуд дорад. Ин ихтилофҳо ба асли машрӯъият ва фазилати Вақф халал намерасонанд.

Вақфкунанда дорои ҳуқуқи тасарруф дар мол бошад; моли Вақф муайян ва манфиатовар бошад; ҳадафи Вақф шаръӣ ва нек бошад; шартҳои Вақф равшан бошанд; Вақф мувофиқи талаботи шариат таъсис ва идора карда шавад. Тафсилоти баъзе шартҳо вобаста ба мазҳаби фиқҳӣ метавонад фарқ кунад.

Вақф амали хайр ва наздикӣ ба Худованд аст. Аз ин рӯ, ният ва ҳадафи нек дар он аҳамияти муҳим доранд. Вақфкунанда бояд нияти хайр дошта бошад ва манфиати Вақфро ба роҳи ҳалол ва судманд равона намояд.

Вақфкунанда метавонад шахс ё ташкилотеро ҳамчун «Нозир ё Мутаваллӣ» барои идора кардани Вақф таъин намояд. Нозир амонатдор ва масъули дороиҳои Вақф буда, вазифадор аст онҳоро ҳифз, дуруст идора ва тибқи шартҳои Вақф ва талаботи шариат пеш барад. Агар Нозир таъин нашуда бошад, тарзи идоракунӣ тибқи санади Вақф ва қонунгузории амалкунанда муайян карда мешавад.

Дар мавриди Вақфи пулӣ/нақдӣ миёни донишмандони пешин баъзе ихтилофоти назар вуҷуд дошт. Имрӯз Вақфи пулӣ аз ҷониби бисёре аз донишмандон ва муассисаҳои муосири фиқҳӣ бо риояи шартҳои шаръӣ ҷоиз дониста мешавад: асли маблағ ҳифз ё ба таври муносиб сармоягузорӣ шуда, манфиат ё даромади он ба ҳадафҳои Вақф равона мегардад.

Барои омӯзиши бештар метавон ба китобҳои фиқҳии Вақф, таҳқиқоти муосир ва стандартҳои AAOIFI вобаста ба Вақф муроҷиат намуд. Ин манбаъҳо масъалаҳои таъсис, идоракунӣ, сармоягузорӣ, ҳифзи дороиҳо ва тақсими манфиати Вақфро муфассал шарҳ медиҳанд.